Ιστορία της Ροτόντας στη Θεσσαλονίκη

Η Ροτόντα σε χαλκογραφία του 19ου αιώνα

Η Ροτόντα αποτελεί ένα από τα πιο καλοδιατηρημένα μνημεία της Θεσσαλονίκης. Στην ιστορία των 16 αιώνων της άλλαξε ονόματα και χρήσεις από ρωμαϊκός ναός σε χριστιανικός, σε μουσουλμανικό τζαμί και πάλι σε χριστιανικό ναό, κι έτσι εξηγούνται οι διάφορες φάσεις και προσθήκες στο κτίριο.

Ρωμαϊκή εποχή : Η θεμελίωση του κτιρίου γύρω στα 300 μ.Χ. είναι σίγουρη, αλλά το ερώτημα για τον αρχικό προορισμό της ακόμα παραμένει. Σύμφωνα με κάποιους ερευνητές ήταν Μαυσωλείο του Γαλερίου ή ναός των Καβείρων ή ναός του Δία. Πιο πιθανή φαίνεται η τελευταία θέση. Επειδή ο Δίας ήταν ο προστάτης θεός του Διοκλητιανού και του Γαλερίου. Εκτός αυτού είναι γνωστό ότι ο Γαλέριος τάφηκε στην γενέτειρά του στο Σίρμιο και όχι στην Θεσσαλονίκη.

Το κτίριο έχει ομοιότητες με το Πάνθεον του Αγρίππα στην Ρώμη. Οι τοίχοι του έχουν πάχος 6,30 μ. και αποτελούνται από πέτρα, ενισχυμένη σε κάποια σημεία με τούβλο. Εχει ύψος 29,80 μ. και τα τόξα και ο τρούλος αποτελούνται από κεραμίδι. Ένα οπαίο στην κορυφή της στέγης άφηνε να περάσει το φως και ο αέρας. Η στέγη κτίστηκε σε 3 επίπεδα. Παρ΄ όλο που στο εξωτερικό του το κτίριο δείχνει βαρύ και ογκώδες, στο εσωτερικό δίνει την αίσθηση του ανάλαφρου, λόγω των πολλών ανοιγμάτων και τόξων. Υπήρχαν 8 μεγάλες τετράγωνες κόγχες που καλύπτονταν από ημικυκλικά τόξα και μάλλον υπήρχαν ανοίγματα παραθύρων με επιστύλιο που ένωνε τους κίονες των παραθύρων ανά δύο. Πάνω από τις κόγχες υπήρχαν 8 μεγάλα παράθυρα και πάνω απ΄ αυτά και κάτω από τον τρούλο 8 μικρά παράθυρα.

Η κυρίως είσοδος του κτιρίου ήταν κατά μήκος του άξονα προς τα νότια και ξεκινούσε από την νότια κόγχη του. Δίπλα από την είσοδο αυτήν υπήρχαν εκατέρωθεν δύο σκάλες που οδηγούσαν στην στέγη.

Παλαιοχριστιανική και ρωμαϊκή εποχή : Σε ποια ακριβώς εποχή μετατράπηκε το κτίριο από κοσμικό με χριστιανικό δεν είναι βέβαιο. Πρέπει να συνέβη μεταξύ του τέλους του 4 ου και των αρχών του 6 ου αι., πιθανότατα στην εποχή του Θεοδόσιου του Μεγάλου (379-395 μ.Χ.).Η επικρατέστερη άποψη για την μετονομασία του είναι ναός των Ασωμάτων ή των Αρχαγγέλων, που αναφέρεται σε πηγές του 9 ου , 12 ου και 14 ου αι. Το κτίριο μετατράπηκε στη Μητρόπολη Θεσσαλονίκης μεταξύ 1523-24 και 1590-91, οπότε και η προγενέστερη Μητρόπολη Αγ. Σοφία είχε μετατραπεί σε τζαμί. Η ανατολική κόγχη μετατράπηκε σε ορθογώνια με αψίδα για το Ιερό Βήμα. ‘Ετσι έχασε το κτίριο την στατική του ικανότητα και ενισχύθηκε στο εξωτερικό της κόγχης με δύο αντιρρήδες. Γι΄ αυτό υπέστη μεγάλες ζημιές στον σεισμό του 1978. Επίσης προστέθηκε ψηφιδωτή διακόσμηση στην αψίδα του Ιερού Βήματος.

Μια άλλη μεγάλη αλλαγή ήταν η προσθήκη ενός περιμετρικού στεγασμένου διαδρόμου γύρω από όλο τον ρωμαϊκό κύλινδρο για να μεγαλώσει η χωρητικότητα του εσωτερικού του σχεδόν στο διπλάσιο. Ετσι γκρεμίστηκαν οι τοίχοι των 7 κογχών. Ο διάδρομος αυτός πρέπει να γκρεμίστηκε με τον μεγάλο σεισμό του 7 ου αι. στην πόλη. Στην δυτική πλευρά χτίστηκε μια νέα είσοδος με νάρθηκα. Στην νότια είσοδο προστέθηκε ένας προθάλαμος με δύο παρεκκλήσια, ένα κυκλικό στα ανατολικά κι ένα οκταγωνικό στα δυτικά του. Αυτό δείχνει ότι η είσοδος προς τα νότια και προς το Ανάκτορο ακόμα υπήρχε και μάλλον ο ναός χρησίμευε στην παλαιοχριστιανική εποχή σαν αυτοκρατορικός ναός του Ανακτόρου.

Δείγματα της λάμψης της παλαιοχριστιανικής εποχής είναι τα υπέροχα ψηφιδωτά εργαστηρίου της Θεσσαλονίκης, που αποτελούν τα παλαιότερα σωζόμενα της Ανατολής. Ψηφιδωτά διακοσμούσαν τα εσωτερικά στις κόγχες, τα τόξα, τα επάνω παράθυρα και τον τρούλο. Επίσης υπήρχε πολύχρωμη ορθομαρμάρωση στους τοίχους μέχρι την βάση του τρούλου, η οποία δεν σώζεται καθόλου σήμερα.

Τα ψηφιδωτά στις 3 κόγχες και στα 4 παράθυρα που σώζονται σήμερα έχουν καθαρά διακοσμητικό χαρακτήρα, με πλούσια μοτίβα, νατουραλιστική απόδοση και πολυχρωμία, με λαμπερές χρυσές και ασημένιες ψηφίδες στο φόντο. Στο τόξο της νοτιοανατολικής κόγχης υπάρχουν οκταγωνικά πλαίσια με πουλιά και φρούτα. Μια φαρδιά ταινία με βάζα με άνθη και καλάθια με φρούτα περικλείει το ψηφιδωτό. Το ψηφιδωτό της νότιας κόγχης έχει διακόσμηση τάπητα : γύρω από έναν κεντρικό σταυρό με ασημένιο φόντο είναι άνθη, πουλιά, άστρα και καλάθια με φρούτα. Παρόμοια είναι και η διακόσμηση της δυτικής κόγχης και τα τόξα των παραθύρων. Εδώ φαίνεται η εμπειρία και η ευαισθησία των τεχνιτών, οι οποίοι χρησιμοποίησαν στα παράθυρα που φωτίζονταν άμεσα απαλότερους τόνους χρωμάτων, ενώ στις χαμηλότερες και σκοτεινότερες κόγχες εντονότερα χρώματα.

Τουρκοκρατία : Το 1590-91 ο ναός μετατράπηκε από τον Σινάν Πασά και τον επικεφαλής της Μονής των Δερβίσηδων, Χορτάτζη Σουλεϊμάν Εφέντη, σε τζαμί, και ονομάστηκε Χορτάτζ Εφέντη Τζαμί. Ο Δερβίσης και κάποιος Γιουσούφ Μπέης τάφηκαν ανατολικά της κόγχης του Ιερού. Απομεινάρι της εποχής είναι ο μιναρές, η κρήνη στην αυλή και οι προθάλαμοι στην δυτική και νότια είσοδο του κτιρίου. Εκείνη την εποχή ονομαζόταν και σαν Εσκί Μετροπόλ (Παλαιά Μητρόπολη), από τις πειγραφές των περιηγητών του 18 ου και 19 ου αι. Το σημερινό όνομα Αγ. Γεώργιος, δόθηκε από το παρεκκλήσι του αγίου, που βρισκόταν στην δυτική είσοδο του κτιρίου και ανήκε στην Μονή Γρηγορίου του Αγ. Ορους. Μετά την απελευθέρωση της πόλης το 1912, ξαναχρησιμοποιήθηκε το κτίριο σαν χριστιανικός ναός. Το 1914 έγιναν ανασκαφές από γάλλους της Στρατιάς της Ανατολής, επιβλεπόμενες από έλληνες και δανούς. Το 1917 ο Ελ. Βενιζέλος ανακήρυξε το κτίριο σαν Μακεδονικό Μουσείο, κι έτσι αποτελούσε εκθετήριο χριστιανικών γλυπτών μέχρι τον σεισμό του 1978.

Παραθέτω την ιστορία του ναού αφιερωμένο εις το Πάνθεον στην Ρώμη ο οποίος έχει παρόμοια αρχιτεκτονική καθώς και μερικές φωτογραφίες του για να βγάλετε τα δικά σας συμπεράσματα για το αν και κατα πόσον η Ροτόντα είναι όντως «ορθόδοξο μνημείο» .

Το Πάνθεον της Ρώμης

Το Πάνθεον ήταν αρχικά χτισμένο το 27-25 π.Χ. από τον Μάρκο Βιψάνιο Αγρίππα, γαμπρό και σύμβουλο του αυτοκράτορα Αυγούστου (το όνομά του εμφανίζεται στην επιγραφή έξω), για να εορτάσει τη νίκη στο Άκτιο επί του Αντώνιου και Κλεοπάτρας. Ο πρωτότυπος ναός κάηκε το 80 μ.Χ..

Το Πάνθεον ανακατασκευάστηκε εντελώς το 125 μ.Χ. επί Αδριανού, ένας κοσμοπολίτης αυτοκράτορας που είχε ταξίδεψει ευρέως στην Ανατολή.  Ο δεύτερος ναός ήταν αφιερωμένος σε κάθε γνωστό θεό, γεγονός από το οποίο το Πάνθεον παίρνει το όνομά του. Ο ίδιος ο Αδριανός πιστώνεται το βασικό σχέδιο, ένας αρχιτεκτονικός σχεδιασμός που ήταν μοναδικός για την εποχή.

Το Πάνθεον διατηρήθηκε και αποκαταστάθηκε από τους αυτοκράτορες Septimus Severus (193-211) και Caracalla (211-17).
Κατά τη διάρκεια των δύο αιώνων ως λειτουργία ναού, αγάλματα των θεών συμπλήρωναν οι κόγχες. Τα ζώα θυσιάζονταν και καίγονταν στο κέντρο;-ο καπνός διέφευγε μέσα από το μοναδικό  μέσο του φωτός, μια οφθαλμική οπή στην οροφή του ναού.
Η δημόσια «ειδωλολατρική» λατρεία απαγορεύθηκε το 346μ.χ. οπότε και έκλεισαν περισσότεροι από 356 ειδωλολατρικοί ναοί .  Ευτυχώς, ένα διάταγμα του 408 επαναδιευθέτησε τις χρήσεις των ναών – έτσι ορισμένοι έχουν διατηρηθεί και χρησιμοποιήθηκαν ως κοσμικά κτίρια.
Το Πάνθεον παρέμεινε αχρησιμοποίητο μέχρι που ο ανατολικο-ρωμαίος αυτοκράτορας Φωκάς (602-10) το έδωσε στον Πάπα Boniface IV (608-15). Το 609 μ.Χ., το Πάνθεον λειτούργησε ως χριστιανική εκκλησία.  Ήταν ο πρώτος ειδωλολατρικός ναός στη Ρώμη που «χριστιανοποιήθηκε», παρόλο που η πράξη αυτή ήταν κάτι το συνηθισμένο στην Ανατολή του 4ου αιώνα. Ο ναός ήταν αφιερωμένος στην Παναγία και όλους τους μάρτυρες, συνεχίζοντας την παράδοση του «πανθεϊστικού» τόπου λατρείας.

Αρχιτεκτονική πλάγια όψη του Πάνθεον στην Ρώμη

_________________________________________________________

Πηγές:

http://www.touristguides.gr/ebook/texts/galeriano.asp

http://www.sacred-destinations.com/italy/rome-pantheon.htm

Advertisements

4 σκέψεις σχετικά με το “Ιστορία της Ροτόντας στη Θεσσαλονίκη

  1. Ένα μνημείο με έντονα τα σημάδια του χρόνου πάνω του..
    Καλησπέρα stardust30 μου,
    Υπέροχη ανάρτηση, πολλά στοιχεία από αυτά μου ήταν άγνωστα..
    🙂

  2. @ skouliki, σ’ευχαριστώ για τα εύσημα!
    @ φίλε Newton, ακριβώς γι’αυτό. Δεν θεωρούσαν εαυτούς τους οι κάτοικοι της τότε εποχής -όπως κάποιοι φασίστες θέλουν να ονειρεύονται- ως έλληνες-ορθόδοξοι, αλλά ως κάτοικοι της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας οι οποίοι είτε ήθελαν είτε όχι(ήταν ανθυγιεινά τα άλλα θρησκεύματα για την υγεία βλέπεις) έπρεπε να φαίνονται ως χριστιανοί (καθολικοί οι δυτικοί και ορθόδοξοι οι ανατολικοί).
    Το άρθρο αυτό δεν ανέφερα στην αρχή πως ξεκίνησε από μια κουβέντα με μια φοιτήτρια αρχιτεκτονικής(ή κάτι σχετικό με αυτό) η οποία μου δήλωσε πως ήταν «βυζαντινό» μνημείο και αυτό της το δίδαξαν στην σχολή.
    Με ενοχλεί η καπηλία που η εκκλησία διαπράττει μετονομάζοντας ναούς άλλων θρησκειών ως «δείγμα βυζαντινής (χριστιανικής με άλλα λόγια) αρχιτεκτονικής».
    Για μένα ουδέποτε υπήρξε «βυζαντινή» αρχιτεκτονική, παρά ένα συνοθύλευμα κακο-αντιγραμμένων προγενέστερων μορφών.
    Αν πρόσεξες μάλιστα το σημείο που γράφει «η ανατολική κόγχη μετατράπηκε σε ορθογώνια με αψίδα για το Ιερό Βήμα. ‘Ετσι έχασε το κτίριο την στατική του ικανότητα και ενισχύθηκε στο εξωτερικό της κόγχης με δύο αντιρρήδες»- γεγονός που σημαίνει πως οι βάνδαλοι του αρχαίου αυτού μνημείου στις μετατροπές τους δεν έλαβαν υπόψην την στατικότητα του κτιρίου με αποτέλεσμα στον πρώτο σεισμό να καταστραφεί. Τόσο κακοί αντιγραφείς είναι..
    Φυσικά δεν υποστηρίζω την μετατροπή του κτιρίου σε κανενός είδους ναό παρά μόνο σε έναν χώρο όπου μπορεί κανείς να θαυμάσει τις ιδέες και την όρεξη για δημιουργία που είχαν κάποιοι άνθρωποι εκατοντάδες χρόνια πίσω.

  3. Πολύ ωραία η έρευνά σου φίλε. Αυτό το ανατολικο-ρωμαίος αυτοκράτορας Φωκάς, το λες έτσι λόγο του ότι το Βυζάντιο και οι αυτοκράτορές του θεωρούνται ρωμαίοι και απλά εξελληνίστικαν από την εκκλησία για να λέμε ότι ήταν Έλληνες χριστιανοί;

Τα σχόλια είναι κλειστά.